Teknik Ve Teknik Olmayan Kayıpların Türkiye’ deki Elektrik Şirketlerine Etkileri

Güç şebekelerindeki kayıplar, teknik ve teknik olmayan kayıplar olarak ikiye ayrılır. Teknik kayıplar çoğunlukla güç kaybı nedeniyle meydana gelirken teknik olmayan kayıplar elektrik hırsızlığı yani elektriğin yasa dışı kullanımı, arızalı sayaçlar veya faturalama hatalarından kaynaklanmaktadır. Teknik olmayan kayıplar arasındaki en kritik ve en fazla ekonomik zarara yol açanı enerji hırsızlığıdır. Elektrik şebekesindeki dirençliliğin azalmasını sağlayan bu enerji hırsızlığı ile dağıtım şirketleri geleneksel yöntemler dışında yapay zeka algoritmaları ile de mücadele yöntemlerini geliştirmelidirler.

Elektrik şebekelerindeki iletim ve dağıtım kayıpları, tüm güç şebekelerindeki kayıpların çoğunu oluşturur. Dağıtım kayıpları, iletim kayıplarına oranla daha fazladır. EPDK’nın 2019 yılı Elektrik Piyasası Raporuna göre Türkiye’deki iletim kayıpları oranı %2,15 iken dağıtım kayıp kaçak oranları %2,37’ dir. İki tür iletim ve dağıtım kaybı vardır; teknik ve teknik olmayan.

“Kayıp” olarak ifade edilen teknik kayıplar, iletkenlerden, iletim hattı için kullanılan ekipmanlardan, trafodan, alt iletim hattından, dağıtım hattından yayılan enerji ve transformatörlerdeki manyetik kayıplardan, harmonik bozulmadan ve kötü topraklamadan kaynaklanmaktadır. Sistemin teknik kayıpları, sabit ve değişken olarak ikiye ayrılmaktadır. İletkenlerdeki ve kablolardaki dielektrik kayıpları sabit teknik kayıplar olup sistemin kalitesine bağlı olurken değişken teknik kayıplar ise yük akımına bağlı olarak ilgili bölümün direnci ile orantılı olan kayıplardır. Teknik kayıp oluşumunun nedenleri; kavramların, hesaplamaların ve elektrik iletkenlerinin kullanılmasıyla gerekçelendirilebilir.

“Kaçak” olarak kullanılan ticari kayıplar yani teknik olmayan kayıplar, ölçülmemiş tedarikler, müşteri enerji tüketiminin yanlış ve zamansız faturalandırılması, yanlış tarife seçimi, yolsuzluk, doğal afetler, hatalı sayaç okuması ve enerji hırsızlığı ile ilgili kayıplardır. Teknik olmayan kayıplar, teknik kayıpların aksine, elektriksel olmayan nedenlerden dolayı mevcuttur. Teknik olmayan kayıplar arasındaki en kritik ve en fazla ekonomik zarara yol açanı enerji hırsızlığıdır. Enerji hırsızlığı, tüketicilerin elektriğin hesaplanmamış (ölçülmemiş) kullanımlarında değişiklik yaptığında veya yasa dışı bağlantılar yapmak için kamu hizmeti personeliyle iş birliği yapıldığında meydana gelmektedir. Elektrik hırsızlığı, yarattığı ekonomik kayıplar nedeniyle elektrik şirketleri için ciddi bir endişe kaynağıdır. Ayrıca kaçak elektrik kullanımı ile dağıtım hatlarında aşırı yüklenme ve gerilim yükselmeleri sonucunda kesintiler oluşabilmektedir.

Teknik olmayan kayıpların diğer nedenleri de sayaç okuma hataları ve ölçüm yanlışlarıdır. Sayaçlar aracılığıyla iletilen enerji miktarı ile sayaçlar tarafından kaydedilen miktar arasındaki fark sayaç ölçümlerindeki yanlışlara neden olmaktadır. Bu yanlışlar sayaçların arızalarından kaynaklanabilmektedir. Sayaç arızasının nedenleri arasında ağır yük nedeniyle sayaç terminal kutusunun yanması ve sayaçların yanlış test edilmesi sayılabilir. Arızalı sayaçlar elektrik şirketleri ve tüketiciler arasında ters bir ilişki doğurur. Yani tüketiciler için faydalı olan, elektrik şirketleri için kayıp anlamına gelmektedir.

Türkiye güç şebekelerindeki 2020 yılına ait kayıp kaçak oranları

EPDK Kurul kararı ile 26 Kasım 2015 tarihinde “Elektrik Dağıtım Şirketlerinin Hedef Kayıp Oranlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar”ı yayımlanmıştır. Bu esaslar doğrultusunda dağıtım şirketleri üç farklı bölüme ayrılmıştır. Her bir bölüm için yıllık hedef kayıp-kaçak oranlarının hesabı eşik değerlerine ve geçmiş son üç yıllarının kayıp kaçak oranları dikkate alınarak yapılır.

Türkiye’ deki il bazlı kayıp kaçak oranlarının 2019 ve 2020 yıllarına ait verileri Tablo 1’ de detaylı olarak verilmiştir. Tablodaki hedef verileri yukarıda bahsettiğimiz yöntemler ile belirlenmektedir. Bu verilere göre kaçak oranları en fazla Dicle, Van Gölü ve Aras dağıtım şirketlerine aittir. Bu dağıtım bölgelerindeki 2019 gerçekleşen ve hedef arasındaki fark tatmin edici olsa da geçmiş yıllara göre ciddi bir azalış olmaması endişe verici olabilir. Bu gibi bölgelerde kayıp-kaçakla mücadele yöntemleri uzun vadede yeterli olmamıştır. Bu nedenle yeni mücadele yöntemlerine ihtiyaç duyulabilir. Yeni mücadele yöntemlerinden biri de yapay zekâ algoritmalarıdır. Bunun detayını aşağıdaki bölümlerde anlatacağız.

Dağıtım Şirketi2019 Yılı Hedef2019 Yılı Hedef2019 Yılı Hedef ve Gerçekleşen arasındaki fark2020 Yılı Hedef
Dicle65.9951.3214.6760.47
Vangölü54.7447.567.1851.42
Aras24.9721.643.3323.89
Toroslar11.7411.76-0.0211.54
Fırat10.539.930.610.42
Çoruh8.687.381.38.22
Yeşilırmak7.947.130.817.88
GDZ7.667.550.117.53
Boğaziçi7.637.96-0.337.79
Osmangazi7.436.610.827.2
Başkent7.335.891.447.18
Akdeniz7.315.911.47.1
İstanbul Anadolu Yakası7.315.052.267.15
Çamlıbel7.314.752.566.95
Meram7.36.221.087.19
Sakarya7.285.961.327.25
Akedaş7.086.460.627.12
Kayseri ve Civarı6.946.020.927.13
Trakya6.874.492.386.49
Uludağ6.634.821.916.3
ADM6.725.631.096.75

Teknik olan ve olmayan kayıplar nasıl önlenebilir?

Elektrik dağıtımındaki kayıplar ortadan kaldırılamaz, fakat gücün sınırlar içinde kalmasını sağlamak için dağıtım sistemlerinin uygun şekilde planlanmasıyla en aza indirilebilir. Teknik olan hataları ayıklamak için eski iletken veya kabloların değiştirilmesi, yavaş ve ağır sayaçların elektronik tipi sayaçlarla değiştirilmesi gibi çözümlere başvurulabilir. Fakat teknik olmayan kayıplarda çözüm yöntemleri teknik kayıplar kadar basit değildir. Dağıtım hattı için haritalama yapılması, enerji denetim programlarının daha sık uygulanması birkaç çözüm yöntemi olsa da yeterli değildir. En önemli çözüm yöntemi güç hırsızlığının kontrol edilmeye çalışılmasıdır. Güç hırsızlığı ile mücadele kapsamında dağıtım şirketleri ve EPDK farklı yollara başvurmuşlardır. Kimi zaman yasal yollara başvurmuşlar kimi zaman da yukarıda bahsettiğimiz çözüm yöntemlerini kullanmışlardır.

Güç hırsızlığından kaynaklı tahsilatı yapılamayan enerji, ülke ekonomisine, tedarik güvenliğine ve abonelere zarar vermektedir. Bu yüzden kayıp kaçak oranlarının yüksek olduğu bölgelere odaklanılarak çalışmalar planlanmalıdır. Kaçağın yüksek olduğu bölgelere Kayıp kaçak oranlarından bahsettiğimiz bölümde değinmiştik. Dicle, Van Gölü ve Aras bölgeleri en kritik olanlarıdır. Dünyadaki teknik ve teknik olmayan kayıpla mücadele yöntemlerinde de bu tarz çalışma prensipleri benimsenmiştir. Çünkü tahmini hırsızlık, dolandırıcılık ve diğer teknik olmayan kayıplar, küresel olarak yılda 96 milyar ABD doları zarara neden olmaktadır. Dünyada kaçakla mücadele konusunda en iyi örnekler Brezilya ve Hindistan’dır. Brezilya ve Hindistan kaçak oranlarının en yüksek olduğu ülkelerin başında gelmektedir. Kaçakla mücadele kapsamında akıllı cihazlardan, dijital teknolojilerden ve yapay zekâ yöntemlerinden yaralanmışlardır.

Yapay zekânın rolü nedir?

Teknik olmayan kayıpları azaltmaya yardımcı olmak için, en önemli etkenlerden biri de fatura, endeks ve tüketim gibi verilerin anlaşılır, açık, temiz ve kullanılabilir olmasıdır. Bu verilerin elde edilebilmesi için yeni nesil akıllı cihazlara ve saha çalışanlarının geri bildirimlerine ihtiyaç vardır. Bu yüzden kaçak oranı yüksek olan ülkeler yeni akıllı cihazlara geçiş yapmışlardır. Akıllı cihazlar ile alınan güç tüketimi verileri sistem tarafından özel kurallar ve algoritmalar yardımıyla işlenir. İşlenen veriler, müşterilerin güç tüketimindeki düzensizliklerini tespit etmek için yapay zekâ modelleri ile geliştirilir.

Son dönemlerde yapay zekâ yöntemlerinden hem makine öğrenimi hem de derin öğrenme, teknik olmayan kayıpları tespit etmede etkin rol oynamaktadır. Bu öğrenme yöntemleri ile özel algoritmalar geliştirilirken danışmanlık sürecinde alanın uzmanları olan dağıtım şirketleri ile beraber çalışılmaktadır. Dağıtım şirketi çalışanlarının bizlere vereceği geri bildirimler modellerin bir sonraki aşamalara aktarılması için önemlidir. Ayrıca aktif saha çalışanlarının saha taraması anında tespit ettikleri her bir bilgi modeller için önemli bir girdi olabilmektedir. Elde edilen bütün girdiler, yapay zekâ yöntemlerinden sınıflandırma, kümeleme gibi öğrenme modellerini geliştirmede kullanılır. Geliştirilen algoritmalar ile potansiyel hırsızlık, sayaç hatası, yasadışı bağlantılar ve gecikmiş veya eksik okumalar gibi sorunları göstermek için risk göstergeleri oluşturan puanlamalara gidilir. Bu puanlamalar ve kayıp kaçak sebepleri bir ekran ya da uygulama ile dağıtım şirketlerine hizmet olarak verilir. Çünkü çalışanların enerji kayıplarını tespit etmesine yardımcı olmak için anormal tüketimlerden etkilenen alanlar hakkında bilgiler alması sahada yapacakları tespitler için etkili olabilmektedir

• EPDK yıllık elektrik sektör raporuna erişim için: https://www.epdk.org.tr/Detay/Icerik/3-0-24-3/elektrikyillik-sektor-raporu


• EDAŞ yıllık hedef kayıp oranları raporuna erişim için : https://www.epdk.gov.tr/Detay/Icerik/3-1518/edas